Bàn tiếp về câu thơ: Bất tri tam bách……

Tâm sự  nhân chuyến về thăm di tích Nguyễn Du

Nhân bàn về thơ  và hội thơ.

Tôi xin trích một bài thơ ca Đại thi hào Nguyễn Du- Danh nhân văn hóa thế giới từ 1965. Bài này được rút ra trong tập: Thanh hiên thi tập. Thanh hiên thi tập, được các soạn giả biên tập từ những bài thơ Cụ viết từ vào khoảng 1786 – 1804 khi cụ khoảng ngoài 30 tuổi. Ngoài ra Cụ còn có các tập Nam trung tạp ngâm, Bắc hành tạp lục đều viết bằng chữ Hán. Ba tập thơ viết bằng chữ Hán: Thanh hiên thi tập- Nam trung tạp ngâm- Bắc hành tạp lục. mới là phần chìm của tảng băng nổi – Truyện Kiều.

Độc tiểu thanh ký

Bài này được các tác giả là những nhà Kiều học hay còn gọi là những nhà nghiên cứu về Nguyễn Du cho rằng được Cụ viết vào những năm 1786- 1804, hay còn gọi  giai đoạn này là giai đoạn của Thanh hiên Thi tập. Nhưng cũng có kiến cho rằng cụ viết vào giai đoạn cụ đi sứ sang Trung quốc.

” Độc Tiểu thanh ký” được cho là cảm xúc của cụ khi đứng trước mộ nàng Tiểu Thanh ở Hàng Châu Trung quốc. Học giả Đào Duy Anh thì  ” Ngờ ” và “Đoán ” bài này được làm ở  Bắc hành tạp lục.

Tây hồ hoa uyển tận thành khư

Độc điếu song tiền nhất chỉ thư

Chi phấn hữu phần liên tử hậu

Văn chương vô mệnh lụy phần dư

Cổ kim hận sự thiên nan vấn

Phong vận kì oan ngã tự cư

Bất tri tam bách dư niên hậu

Thiênhạ hà nhân khớp Tố Như”

Tôi nghi hai câu đầu của khổ sau là của Nguyễn Du, còn hai câu cuối

” Bất tri tam bách dư niên hậu

Thiên hạ hà nhân khớp Tố như”

Là không phải của Cụ.

Tôi đồ ràng người ta thêm vào đoạn chưa hoàn chỉnh của một khổ thơ Theo Đường luật.

Một con người có nỗi niềm đau đáu về đời mình, đời người, chỉ lo với nhũng nỗi lo rất con người thì Nguyễn Du đâu cần phải lo đến Hậu Danh.

Trung thọ chỉ tám mươi tuổi

Việc gì tính chuyện ngàn năm

Có chó cứ việc giết

Có rượu cứ nghiêng bầu

Được mất trước sau còn khó biết

Việc gì bận tâm đến cái danh sau khi chết.

Bản chữ Hán.

“…..Trung thọ chỉ bát thập

Hà sự thiên niên kế

Hữu khuyển thả tu sát

Hữu tửu thả tu khuynh

Nhãn tiền đắc táng dĩ nan nhận

Hà sự mang mang thân hậu danh”

[ Hành lạc từ.]

Thế đấy. Nguyễn Du sống còn chẳng ra sống trong cái giai đoạn binh lửa của 3 đời: Vua Lê chúa Trịnh, Nhà Tây sơn, rồi Nhà Nguyễn, ăn còn chẳng đủ, tâm hùng chẳng thể đem ra dùng. Cả hai: Hùng Tâm và Sinh Kế đều là nỗi băn khoăn day dứt.

“Hùng tâm sinh kế lưỡng mang nhiên”

Hoàn cảnh của cụ trong những năm ăn nhờ ở đậu nơi quê vợ Thái bình và cả trong thời gian  Cụ làm quan trong Triều đình Nguyễn đã  được tả trong:

Khất thực

Tằng lăng trường kiếm ỷ thanh thiên
Triển chuyển nê đồ tam thập niên
Văn tự hà tằng vi ngã dụng
Cơ hàn bất giác thụ nhân liên

dịch nghĩa.

Ăn xin

Kiếm dài ngạo nghễ hiên ngang như tựa trời xanh
Lăn lóc trong bùn lầy đã ba mươi năm
Văn chương chữ nghĩa nào đã từng ích gì cho ta?
Không dè đói rét phải nhận lòng thuơng hại của người

Dịch thơ:

Tựa kiếm nhìn lên thăm thẳm xanh
Ba mươi năm lội giữa bùn tanh
Văn chương phù phiếm không no được,
Đói rét người thương tủi phận mình.

Tằng lăng: Từ nguyên chú: cao, mạo hiểm [ dáng cao hiểm].
Bản Trương Chính dịch: Ngạo nghễ.
Bản Đào Duy Anh dịch: ngất nghểu…. đều xuất phát từ nghĩa đó. Kiếm dài như tựa tới trời cao, ý nói chí cao. Chí cao mà phải lăn lóc trong bùn và phải ăn xin.
Cụ viết bài này chắc khi Cụ đang ăn nhờ ở đậu.

Ôi ! Một người như Cụ Nguyễn Tiên Điền mà phải kêu trời:

Văn chương vô mệnh lụy phần dư”

[ Độc tiểu thanh ký]

rồi nữa:

Thập niên túc tật vô nhân vấn
Cửu chuyển Hoàn đan hà xứ tầm”

Dịch.

Mười năm bệnh cũ không ai hỏi thăm
Thuốc Hoàn đan luyện chín lần để sống trường thọ tìm chẳng thấy đâu

Lại nữa:

“..Thập khẩu đề cơ Hoành lĩnh bắc
Nhất thân ngọa bệnh đế thành đông…”

dịch

Mười miệng ăn * kêu đói ở phía bắc đèo Ngang*

Một thân nằm bệnh phía đông Hoàng thành*

[ Ngẫu đề- Nguyễn Du ]

– Thập khẩu -Mười miệng ăn là con của Cụ

–  Hoành lĩnh bắc –  Tiên điền Hà tĩnh –

– thành đông – – Huế.

[ Bài thơ và Bản dịch nằm trong Nguyễn Du Toàn tập – Nhà xuất bản Văn học xuất bản 1/1996.]

Cuộc đời của Cụ đã vậy thì chắc chẳng bao giờ Cụ lại lo chuyện vớ vẩn  ” Bất tri tam bách dư niên hậu. ”
của mình.

Thương Nhà thơ Nguyễn Du quá đi thôi.

Chẳng hiểu có phải ai đã gán ghép cái đoạn thơ này vào cái khổ thơ hai câu dang dở của Cụ. Thế còn hai câu thật sự của cụ ở đoạn cuối này đâu nhỉ?

Ai biết mách giùm.

Lúc khác sẽ nói chuyện nhiều về Nguyễn Du.

Em là hậu sinh có gì không phải mong các  bác chỉ giáo.

*

**

Như đã hứa rằng, hôm nào rảnh rỗi mình sẽ bàn tiếp về Nguyễn Du.

Hôm vừa rồi, một bác là người quen thấy mình hay bàn về Cụ Tiên Điền. Bác tìm mình để nói về về một bài báo đã được đăng trên Tạp chí Xưa Nay của hội Khoa học Lịch sử. Số ra tháng 7/2010. Mình đọc thấy trùng với ý của mình nên ngồi chép lại ra đây để để các bạn cùng tham khảo và xem cho vui.

Bài báo đó có tên:

Một sai lầm về Nguyễn Du cần đính chính.

Ông Phạm Trọng Chính, một nhà nghiên cứu ở Pháp khi nghiên cứu về  Nguyễn Du và Hồ Xuân Hương đã phát hiện ra rằng bút hiệu Tố Như gán cho Nguyễn Du là một sai lầm nghiêm trọng, Tố như không phải là bút hiệu của Nguyễn Du, mà chỉ có nghĩa là người con gái có phẩm hạnh cao quý…

Đầu tiên phải hiểu nghĩa hai chữ «  tố như ». Tố là Tơ trắng, nghĩa bóng chỉ người có phẩm hạnh cao khiết. «  Như »  là như vậy, như cũ, giống như. Chữ tố như xuất hiện trong hai câu :

« Bất tri tam bách dư niên hậu

Thiên hạ hà nhân khấp tố như »

Đây chính là cặp kết của bài « Độc Tiểu thanh ký » do Nguyễn Du viết năm 1804 lúc đang làm Tri phủ Thường Tín. Ông về thăm Cổ Nguyệt đường thì Xuân Hương đã làm lẽ người ta. Thực chất là Nguyễn Du thương số phận của Hồ Xuân Hương sao mà giống số phận  của  Tiểu Thanh, nên mượn hình ảnh của Tiểu Thanh để nói về Hồ Xuân Hương.

Bởi:

Tiểu Thanh : sống ở Tây Hồ – Trung Quốc. Lấy lẽ họ Phùng. Vợ cả ghen đốt thơ văn…

Hồ Xuân Hương : sống ở Tây Hồ – Việt nam. Lấy lẽ tổng Cóc.. Vợ cả ghen ngăn làm thơ…

Hai người sống cách nhau 300 năm.

Nguyên tác của Nguyễn Du :

Tây Hồ hoa uyển tận thành khư

Độc điếu song tiền nhất chỉ thư

Chi phấn hữu phần liên tử hậu

Văn chương vô mệnh lụy phần dư

Cổ kim hận sự thiên nan vấn

Phong vân kỳ oan ngã tự cư

Bât tri tam bách dư niên hậu

Thiên hạ hà nhân khấp tố như

Bản dịch của Phạm Trọng Chánh :

Tây Hồ vườn cảnh đã hoang vu

Trước cửa viếng nàng một áng thư

Son phấn có thần chôn vẫn hận

Văn chương vô mệnh cháy còn dư

Mối hờn kim cổ trời khôn hỏi

Cái án phong lưu khách lụy sầu

Ba trăm năm nữa trong  thiên hạ

Còn nàng, ai khóc một niềm đau.

Vậy ta hiểu tố như trong bài thơ này là ai? Chẳng lẽ trong 6 câu thơ trên của bài thơ viết về Tiểu Thanh mà hai câu kết lại nói về tác giả. Như vậy Nguyễn Du dùng nội hàm tố như để chỉ Tiểu Thanh và cũng là Hồ Xuân Hương. Hơn 300 năm sau, Nguyễn Du khóc  Tiểu Thanh, còn 300 năm nữa ai người khóc Hồ Xuân Hương !

Theo Nguyễn Lộc, tác giả cuốn Nguyễn Du con người và cuộc đời [NXB Đà nẵng, 1990] thì Tố Như còn xuất hiện trong bài “Hoài Tố Như đệ “của Nguyễn Nễ. Nhưng ngày xưa anh em ruột không gọi nhau bằng bút hiệu, trong khi đó gia đình Nguyễn Du thường chữ “ Hiên” trong bút hiệu như Nghị Hiên [  Nguyễn Nghiễm ], Quế Hiên [ Nguyễn Nễ ] Thanh Hiên [ Nguyễn Du ]…. Ký đồng hoài đệ Thanh Hiên Tố Như từ cũng của Nguyễn Nễ. Trong thực tế  không ai viết hai bút danh đi liền nhau mà là bút danh đi kèm với tên, thí dụ Thanh Hiên – Nguyễn Du. Có thể tên hai bài thơ trên là Hoài đệ và Ký đồng hoài đệ và Tố như chỉ là người đời sau thêm vào. Còn bởi câu đầu của bài “Hoài đệ” là: “ Du đệ hà xứ xứ “ [Em Du giờ nơi đâu]

Như vậy, tần suất xuất hiện “ tố như” hầu như chỉ một hoặc vài lần [ lại không phải là bút hiệu] Hơn nữa do nghĩa bóng của từ tố như, thì đấng mày râu ngày xưa cũng khó lấy làm bút hiệu cho mình.

Vậy tôi cũng cho rằng Tố như không phải là bút hiệu của Nguyễn Du.

*

Võ Giáp-  Xuân Hội, Nghi Xuân, Hà Tĩnh.

Giới thiệu trên Tạp chí Xưa Nay số ra tháng 7/2010.

.
hhb

2 thoughts on “Bàn tiếp về câu thơ: Bất tri tam bách……

  1. Day la mot doan trich trong Ho Xuan Huong Nang la ai ? cua Nhat Uyen Pham Trong Chanh (Tien Si Khoa Hoc Giao Duc Vien Dai Hoc Paris Sorbonne) xuat ban nam 2000.
    Ban doc muon doc nhung kham pha moi va toan bo tho chu han chu nom , cuoc doi Ho Xuan Huong xin lien lac voi tac gia:
    Email: phamtrongchanh@free.fr
    Ngoai ra con co nhieu tac pham khac cua Pham Trong Chanh:

    Nguyen Du, muoi nam gio bui va moi tinh Ho Xuan Huong
    Truyen tho Odyssee thi haéo Homere qua 12110 cau tho luc bat. Su thi Iliade thi hao Homere qua 17933 cau tho luc bat.
    Tho Tinh Nhat Uyen. Tu Dien tinh yeu bang tho tinh Xuan Dieu (toàn bo di cao Xuan Dieu ky thac Nhat Uyen bien soan)

    • Cảm ơn bác đã có phản hồi về bài viết của tôi. Tôi yêu cụ Nguyễn Du từ khi còn tấm bé. Sau này lớn lên, tôi được đọc những bài viết của Cụ cả phần chữ Hán và các bản dịch chữ Việt.
      Qủa thực là những người như Cụ chẳng cần phải lo Bất tri tam bách…… làm gì.
      Cụ thường nói:
      “Sống không hết rượu trong vò đó
      Chết có hòng ai tưới rượu mình.”
      Bác có blog cho tôi xin đường dẫn để vào xem những bài viết của bác về cụ Nguyễn Tiên điền.
      Một lần nữa cảm ơn bác đã đến chơi và để lại lời nhắn.
      Chúc bác mạnh khỏe.

Bình luận đã được đóng.